नेफ्स्कून: गतिलो छाता होस् !

भोला खतिवडा
मुलुकभर छरिएर रहेका बचत तथा ऋण सहकारी संस्थाको छाता संस्था हो, नेफ्स्कुन । २०४५ साल श्रावण ३२ गतेका दिन बचत समूह राष्ट्रिय संघ तदर्थ समिति भएको रहेछ । सोही दिनलाई आफ्नो स्थापना दिवस मानिरहेको छ । उमेरको हिसाबले यो संस्था परिपक्व देखिन्छ । ३६ वर्षे संस्थागत जीवनमा हालसम्म ३२ वटा साधारण सभा सम्पन्न गरिसकेको छ । सहकारी ऐन २०४८ ले सहकारी अभियान वैधानिकता दियो । अहिले सहकारी ऐन २०७४ तथा नियमावली २०७५ तयार भई कार्यान्वयनमा आइरहेको छ । मुलुक भर ३० हजारको हाराहारीमा सहकारीहरु दर्ता भएका होलान् ती मध्ये धेरै सहकारीहरु बचत तथा ऋण नै छन् । बचत तथा ऋण सहकारी संस्थालाई छोटकरीमा ‘साकोस’ भन्ने चलन छ । यस संघले संस्थापकदेखि हालसम्म ७ जना अध्यक्ष पाईसकेको छ । संस्थापक अध्यक्ष भोजराज घिमिरे अनी क्रमसः कैलाशभक्त प्रधानाङ्ग, मिनराज कंडेल, ऋषिराज घिमिरे, डिबी बस्नेत, परितोष पौड्यालले अध्यक्षको भूमिका निर्वाह गरिसकेका छन् । यस सभाबाट चन्द्र ढकालले जिम्मेवारी पाएका छन् ।

चुनावी सभा
उद्घाटन सत्रमा धेरै लामो नभए पनि जाँगर लगाउने खालको थिएन । हलको क्षमताले छनौट भएका प्रतिनिधि अटाउने कुरा पनि भएन । अन्य साधारण सभामा धेरै आउँदैनथ्ये होलान् । यस पटक चुनाव नै हुन्छ भन्ने हल्ला व्यापक थियो । त्यसैले बाक्लो उपस्थीति थियो । कोचाकोचमा उद्घाटन सत्र चल्यो । निर्वाचनको रौनक चलिरहेको थियो । टिम बनाउने, टिममा अटाउने हटाउने हल्ला चलिरहन्थ्यो । तथापी उद्घाटन सत्र चल्यो । बन्द सत्र सुरु भए । प्रतिवेदनको वाचनको प्रकृया अनी त्यसलाई पारित गर्ने औपचारिकता हुने नै भए ।

दोस्रो दिन, चुनावको दिन । हामी प्रतिनिधिहरु बीच २ वटा समूहको फोटो सहितको रङ्गिन पर्चा आयो । परितोष पोड्याल र चन्द्रप्रसाद ढकालको टिम । ५ जना मुख्य पदाधिकारीसहित १९ जनाको सञ्चालक समिति र संयोजकसहित ३ सदस्य लेखा सुपरिवेक्षण समितिको अलग अलग टिम थियो । पूरै प्यानल थियो । राजनीतिक दलको हिसाब गर्ने हो भने प्रतिपक्ष नेकपा एमालेको एक टिम सत्ता गठनबन्धनवाला दलहरुको अर्को टिम चुनावी मैदानमा उत्रिए । केही स्वतन्त्र उम्मेदवारहरु पनि थिए ।

लाज शरम हराई सक्यो रे !
लामवद्ध भै मत दिन बस्दा कुराकानी रोचक सुनिन्थ्ये । छाता संस्था त हो तर पानी पर्दा छाता भेटिन्न । छाता भेटेर खोली हाले पनि करङ्ग मात्र हु्न्छ । पानी छेक्दैन भन्ने कुरा चले । त्यस्तै लाइनमा बसी रहँदा पालो मिचेर घुस्ने र घुसाउने असाध्यै चल्यो । तपाइ जस्तो प्रतिष्ठीतले पालो मिच्दा सुहाउला त ? भन्ने प्रश्न गरियो । यसो गर्नु राम्रो हैन नी भन्दा थेतर भएर बसे । एक जनाले आफ्नो विश्लेषण सुनाए ‘सहकारीका अगुवा यस्ता भए की शेयर सदस्यले गाली गरेर सवै कुरा पचाउने भैसके, लाज शरम भन्ने हराइ सक्यो रे’ ।

अनुहार र नाम मन पर्नेलाई मत !
सञ्चालक समितिमा उपाध्यक्ष र सञ्चालक ३ पद महिलाकोलागि सुरक्षित थियो । अर्थात आरक्षित थियो । अनी सात प्रदेशबाट एक, एक सञ्चालक भूगोलकालागि सुरक्षित गरेको देखिन्थ्यो । कर्णालीका सञ्चालककालागि कोशीका प्रतिनिधिहरुले पनि भोट हाल्ने व्यवस्था थियो । यो असाध्यै अव्यवहारिक देखियो । जुन भुगोलबाट प्रतिनिधि पठाउने हो त्यही भूगोका प्रतिनिधिहरुले मात्र मत दिने व्यवस्था हुनु पर्ने हो । यो तरिकाले त केन्द्रमा बस्ने जिल्ला जिल्ला घुम्ने मिडियामा छाउनेले मात्र चुनाव जित्ने देखियो । आफ्नो भुगोलमा खट्नेलाई अरु प्रदेशका प्रतिनिधिले कमै चिनेका हुन्छन् ।

भोट हाल्नु पर्ने २२ जनालाई हुन्थ्यो । उनीहरु सवैलाई चिन्ने कमै प्रतिनिधि हुँदा रहेछन् । कसरी भोट हाल्ने ? प्यानलै हालौ भने पनि स्थानीय निर्वाचनमा सात छाप झ्याप झ्याप गरे जस्तो हुदैनथ्यो । मिसमास हुन्थ्यो । लाइन बसेकै बेलामा अर्को एकजनाले आफ्नो तरिका बताए ‘मान्छे चिनेका जतीलाई हाल्ने, वाँकी आफ्नो थर मिल्नेलाई नछुटाउने अनी अनुहार र नाम मन परेकोलाई हाल्ने’ ।

सायद भोट हाल्नकै लागि ६ घण्टा भन्दा समय खर्च गर्नु परेको थियो । व्यवस्थापकीय ध्यान नपुर्याउँदा कठिनाइ भैरहेको देखिन्थ्यो । नाम भिडाउने क्रममा एकले अर्कोको नाममा सहि गरेर हिडेको समेत भेटियो । राती अबेरसम्म भोट हाल्ने काम चलिरह्यो । मध्यरातमा चुनावी नतिजा सार्वजनिक भयो । प्यानलै जित र हार भएनछ । पौडेल समूहको अधिकांश विजय भए तर अध्यक्ष र कोषाध्यक्ष ढकाल समूहकाले जितेछन् । स्वतन्त्र उठ्नेको जित हुने संभावना यो निर्वाचनले टारिदिएछ । २ हजार २ सय ४९ मत खसेछ । अध्यक्ष चन्द्र प्रसाद ढकाल, बरिष्ठ उपाध्यक्ष दामोदर अधिकारी, उपाध्यक्ष शान्ती अधिकारी, महासचिव घनश्याम अधिकारी र कोषाध्यक्ष दिपक थापा र १४ जना सञ्चालक चयन भए । त्यसै गरी इन्द्रराज ज्योती पौडेलको संयोजक ३ सदस्यीय लेखा सुपरिवेक्षण समिति निर्वाचित भएको पाइयो ।

यस पटक नेतृत्व चयनको सन्दर्भमा निर्विरोध वा सहमती भन्ने शव्दावली सुन्न पाइएन । सहकारीका शेयर सदस्य अनुसारको समावेशी अवस्था पनि देखिएन । सहकारी अभियान भनेको लिङ्ग, भुगोल, वर्गिय, जातीय र शारिरीक अवस्था समेतको आधारमा समावेशी छ । त्यो रुप छाता संस्था नेफ्स्कुनमा पनि देख्ने चाहान धेरैको छ तर वैधानिक व्यवस्था नहुँदा आकासको फल नैं हुने भयो ।

यसो गरे कसो होला?
संघमा प्यानलै बनाएर निर्वाचनमा भिड्ने चलन अब चलि गयो । अबको निर्वाचनमा यती धेरै प्रतिनिधिहरुलाई एकै ठाउँमा भेला गर्ने पद्धती फेर्नु पर्ने देखिन्छ । नीति तथा कार्यक्रममा चासो नहुने चुनावमा मात्र केन्द्रीत हुन थाल्यो । त्यसैले नीति सभा र निर्वाचन पद्धतीलाई अलग अलग बनाउनु सान्दर्भिक हुन्छ । नीति साधारण सभामा जिल्लागत रुपमा प्रतिनिधिहरु चयन गरी प्रतिनिधिमूलक गराउने अनी निर्वाचनमा चाँही हरेक जिल्लामा गराउने प्रकृया थाल्दा राम्रो हुनसक्नेछ । हरेक जिल्लामा नसकिए प्रदेश स्तरमा गर्दा पनि हुने थियो । यती धेरै प्रतिनिधि काठमाडौंमा भेला गराएर गर्ने काम भनेको त्यही भोट हाल्ने जस्तो मात्र देखियो । अहिलेको यो प्रकृया सङ्घीयताको मर्म पनि होइन । मूलुकभरबाट आएका प्रतिनिधिहरुको खर्चको भार सहकारी अभियानमा पर्ने नैं भयो । यसको मतलब शेयर सदस्यहरुको रकमबाट खर्च हुने त हो ।

जालो फराकिलो पारौं 
जालो अझै ठुलो पार्नु आवश्यक छ । १३ हजार भन्दा बढि साकोस होलान् । त्यसमध्ये ४ हजार ६ सय ६० नेफ्स्कुनमा आवद्ध भएका रहेछन् । २ हजार ६ सय ४८ बटा साकोस नविकरण भएछन् । मतदान २ हजार २ सय ४९ ले गरेछन् । किन यस्तो भयो? गम्भिर समिक्षा गर्न जरुरी छ । यस सभामा आएका कतिपय प्रतिनिधिहरुले यस संघको सदस्यता त्याग्ने निर्णय गर्नु पर्यो भनेको पनि सुनियो । सदस्य हुँदा र नहुँदाको भिन्नता के हुन्छ? भन्ने कुरा महशुस हुने काम भएको रहेनछ भनेर बुझ्न सकिन्छ । जालो साँगुरो भएर नै होला सरकारी निकायले नटेरेको हो की? सञ्जाल फराकिलो हुन जरुरी छ । छाता खोज्दै ओत लगाउन आउने बनाउनु पर्दछ । साकोसहरु संघ खोज्दै आउने वातावरण तयार गर्न सक्नु पर्दछ । अहिलको युगमा तागत वा शक्ति दुई कुरामा देखिन्छ । एक पैसामा दोस्रो संगठनमा । यी दुबै कुरा सहकारी अभियानमा छ । यसको सदुपयोग गर्न सक्नु पर्दछ नेफ्स्कुनले ।

मूल मर्ममा ध्यान जाओस्
अरुले गर्न नसक्ने तर नेफ्स्कूनले मात्र गर्न सक्ने काममा बढि ध्यान दिनु पर्दछ । अरुले पनि गर्न सक्ने कामलाई सहायक मात्र बनाउनु पर्दछ । नेफ्स्कुनले पैरवीमुखी काम गर्नु पर्दछ । त्यो अरुले गर्न सक्दैन । पैसाको व्यापार त अरुले पनि गर्दछन् । त्यसैले यसलाई सहायकमा राख्नु पर्दछ । साकोस अभियानलाई उत्पादनमुखी, उद्यमशिलतामा लैजानमा क्षमता विकासमा काम गर्नु पर्दछ । धेरै साकोसहरु बैंकक जस्ता देखिएका छन् । सहभागीतामूलक हुन सकेका छैनन् । सहकार्यको मर्म भाग्दैछ । सहकारीका साधारण सभाहरु कर्मकाण्डी मात्रै भैरहेका छन् । सहकारीका साधारणसभा भनेको खाजा खर्च बुझ्ने दिन भनेर चिनिँदै छ । सहकारी ‘भागे’ भन्ने भाष्य निर्माण भैरहेको छ । अभियान कहिल्यै भाग्दैन । केही सिमित सञ्चालकले गरेको गल्तीको कारण अभियान नैं बद्नाम हुँदैछ । सचेत हुनु पर्ने छ ।

सहकारीको मर्म अनुसार नचलेका र चल्न नसक्ने साकोसलाई कारबाहीको वातावरण तयार गर्न संघ डराउनु हुँदैन । एक कुहिएको आलुले बोराभर नोक्सानी पुर्याउनु हुन्न । सकेसम्म कुहिएकोलाई उपचार गर्ने तर नसक्ने नैं अवस्था छ भने त्यसलाई फाल्नु पर्ने पनि हुनसक्छ । सहकारी ऐनमा लेखिएका साकोस अभियानलाई हित हुने विषयहरु कार्यान्वयनमा आएका छैनन् । खास गरी करको सन्दर्भमा ऐनमा भएको व्यवस्था र व्यवहारमा फरक भैरहेको छ । त्यसमा छाता संस्थाले भूमिका खेल्नु पर्दछ । प्रतिनिधिहरुले भने झै छाता खोल्दा करङ्ग मात्र देखिने पानी नछेक्ने हुनु भएन । अनी छाता सधैं चाहिने पनि हैन । चुनौतीको बेलामा चाहिने हो । छाता साथमा छ भने आत्मबल वढ्छ । काममा जोश जाँगर थपिन्छ । ‘कानून राम्रो भए कार्यान्वयन गर, छैन भने बनाउ, राम्रो छैन भने सच्याउ’ भन्नु पर्दछ । यसमा नेतृत्व पनि गर्नु पर्दछ । तब, सहकारी अभियान तपाइको साथमा रहनेछ । करङ्ग मात्र भएको छातामा कोही पनि ओत लाग्न आउँदैनन् । ‘नेफ्स्कून’ ओत लाग्न लायक छाता बन्न सकोस् । शुभकामना ।