मर्यादित सहकारी व्यवसायका आधारहरु !

सुशासन

कतिपय सहकारी सञ्चालक, कर्मचारी र सदस्यहरुलाई सहकारीको आधारभूत ज्ञान छैन । यो विडम्बना हो । सहकारी अभियानमा काम गर्दै जाँदा यसका मूल्य मान्यता, सिद्धान्त समेत राम्रोसँग नबुझेका सञ्चालक र कर्मचारी भेटेका छौं ।

सहकारी संस्थामार्फत गर्न खोजेको कुरा के हो ?, गन्तव्य कता हो ?, सहकारीको सिद्धान्त के हो ?, सहकारीको मर्म के हो ?, भन्ने विषयमा ज्ञान वाञ्छनीय छ । सहकारी सुशासनको मुख्य आधार नै स्वनियमन हो । जब सहकारीको सिद्धान्त, मुल्य मान्यता, दर्शन बुझ्न सकिन्न त्यहाँ स्वनियमन असम्भव छ । यी जगहरु कुरा बुझेपछि मात्र स्वनियमनमा जान सहज हुन्छ ।

त्यसपछि मात्र ऐन, नियमावली, निर्देशिका, निर्देशनको कुरा आउँछ । सहकारीको मर्म नै नबुझेर संस्था सञ्चालन गर्दा समस्या आउने हो । बचत तथा ऋण सहकारीहरु ब्राण्डिङमा जान थालिसकेका छन् । तर, बहुउद्देश्यीय सहकारी संस्था ब्राण्डिङमा जान सकिराखेको छैन । सहकारी सुशासनमा जान ब्राण्डिङले ठूलो महत्व राख्दछ । विषयगत संघहरुले यस्ता कार्यक्रमहरु सञ्चालन गर्नु आवश्यक छ ।

पहिलो कुरा संस्था स्थापना गर्दा नै सुशासन पढाउनुपर्ने विषय हो । संस्थाका सञ्चालक, कर्मचारी र सदस्यलाई पनि सुशासनको महत्वबोध गराउनु पर्दछ । सुशासन भनेको इमान्दारी हो । सहकारीको मर्म विपरित काम गरेपछि इमान्दारीको हत्या हुन्छ । सहकारीको मर्म अनुसार काम गर्ने हो भने सहकारी सुशासनमा आउँछ ।

आन्तरिक नियमन

सहकारीमा सदस्यबाटै नेतृत्व चयन हुन्छ । नेतृत्वले राम्रो काम नगर्दा नेतृत्व परिवर्तनको प्राधिकार सदस्यसँग सुरिक्षत रहन्छ । सहकारीमा सदस्यहरु नै सर्वोपरि हुन्छ । सहकारीलाई सहकारी कै मर्म अनुसार सञ्चालन गर्ने हो भने नियमन आवश्यक हुँदैन । स्वनियम अभ्यासरत सहकारीहरुमा सघन नियमनको खाँचो पर्दैन ।

सहकारीको महत्वपूर्ण फोरम भनेको साधारणसभा हो । सञ्चालक समितिले राम्रो काम गरे नगरेको मापन गर्ने जिम्मेवारी लेखा समितिको रहन्छ । चेक एण्ड व्यालेन्समा सहकारी सञ्चालन हुन्छ । तर, यस अनुसार हुन पाएको छैन । विभिन्न समितिको भूमिका अनुसारको काम गर्नु आवश्यक छ । यी सबैको मेजरमेन्ट गर्ने भनेको साधारणसभा हो । तर, सहकारीको साधारण सभा त्यस अनुसारको भएको पाउँदैनौं ।

वाह्य नियमन

जब संस्था स्वनियमनमा सञ्चालन हुँदैन अनि नियमनको कुरा आउँछ । आन्तरिक नियमन कमजोर हुँदा बाह्य नियमन आर्कषित हुन्छ ।
सहकारीको मर्म, सिद्धान्त, कानुन अनुसार नचल्ने सहकारीलाई सुधारको निर्देशन र कारबाही आवश्यक छ । पहिलो कुरा संस्थाहरुले स्वनियमनमा सहभागि हुनु आवश्यक छ । संघहरु, नियामक निकायहरुसँग सहकार्य गरेर संस्थाहरुलाई मार्गनिर्देशन गर्न आवश्यक छ । नेपालको सन्दर्भमा स्वनियमन, आन्तरिक तथा बाह्य नियमनका पक्षहरु कमजोर छन् ।

सदस्य केन्द्रीयता

मर्म अनुसार कर्म मिले मात्र सहकारी हुन्छ । सहकारीमा आवद्ध सम्पूर्ण सदस्यहरुबीच भावनात्मक ऐक्यबद्धता आवश्यक पर्दछ । । विषयगत सहकारीहरु साँच्चै सहकारीतामा फोकस गरेको पाउँछौं । जस्तैः दुग्ध, चिया, कफी सहकारी । धेरै विषयमा सदस्यहरु एउटै सहकारीमा आवद्ध हुँदा त्यहाँ सहकारिता हुँदैन । यस्तो हुँदा कर्म र मर्म मिल्दैन । संस्थाले दिने सेवा र सदस्यको चाहनाबीच तादात्म्यता हुनुपर्दछ अनि मात्र सदस्य विश्वास, गुणस्तरीयता तथा लोकप्रियता आर्जन गर्न सकिन्छ । सदस्यले संस्थाका वस्तु तथा सेवाहरुको अधिकतम उपभोगको वातावरण सृजना गर्नुपर्दछ ।

अन्त्यमा,

प्रविधिमैत्री सहकारी सेवा आजको आवश्यकता हो । प्रतिस्पर्धी स्थान कायम गर्दै सदस्यहरुलाई छिटो, छरितो र सहज सेवा प्रदान गर्न सहकारीहरु प्रविधिमैत्री बन्नैपर्छ । सोही कारण राष्ट्रिय सहकारी महासंघले पनि प्रविधिमा जोड दिदैं गत दुई वर्षको नारा नै मर्यादित व्यवसाय र प्रविधिमा सहकारी तय गरेको हो । प्रविधिको क्षेत्रमा संरचनागत आधारहरु तयार गर्न तथा सदस्यहरुलाई कम खर्चमा सेवा लिन सक्ने बनाउन सहकारीहरुलाई एकीकरणमा जोड दिनुपर्छ । एकीकरणमार्फत प्रविधिमैत्री एवम् प्रतिस्पर्धी सेवा प्रवाह गर्न सकिन्छ ।

(काठमाडौं जिल्ला बहुउद्देश्यीय सहकारी संघ लि.का अध्यक्ष थापासँग सहकारीखबरले गरेको वार्तामा आधारित)