बखान सहकारी र सहकारी दिवस

दीपेन्द्र राउत

नेपालमा सहकारी दिवस मनाउन कसरी सुरुवात गरियो होला भनेर अझै पनि धेरैलाई थाहा नहुन सक्छ । सहकारीका सञ्चालक र सदस्यहरुले यो कुरा अनिवार्य बुझ्नै पर्दछ । हामी सहकारीकर्मीहरुले सहकारीको शुरुवात र सहकारी दिवसको इतिहास बुझ्नु अत्यावश्यक छ । शिखर साकोस, बिर्तामोडका सञ्चालकहरुको सहकारी अवलोकन भ्रमण गत माघ मा जाने अवसर मिलेको थियो । सोही क्रममा नेपालको पहिलो सहकारी अवलोकनको कार्यक्रम थियो ।

हाम्रो टोली चितवनमा रहेको बखान सहकारीमा बिहान ११ बजे संस्थाका अध्यक्षलाई सम्पर्क गर्दै पुग्यो । नारायणगढको चोकबाट १३ किमी दक्षिण सारदा नगर भन्ने ठाउँमा रहेछ बखान सहकारी । हामीले सहकारीको विषयमा जानकारी लिँदा नेपालको पहिलो सहकारी बखानलाई लिने गरेको पाईन्छ । नेपालको पहिलो सहकारी भ्रमणमाम जाँदा मसँग गएका सञ्चालक साथीहरु पनि हर्षित हुनुहुन्थ्यो । जोश, जागर र उत्सुकताको साथ हामी त्यस ठाँउमा पुग्यौं । हाम्रो कल्पना थियो नेपालको पहिलो सहकारी संस्था ठुलो भवनमा होला । आर्थिक कारोबार पनि ठुलै होला । कर्मचारी पनि धेरै होलान् । तर, हामीले साेंचे भन्दा ठीक उल्टो रहेछ त्यहाँको अवस्था । जब हामी सहकारीको भवनमा प्रवेश गर्यौं त्यहाँ हामीले संस्थाका कोषाध्यक्षलाई भेट्यौं । हाम्रो जिज्ञासा र एक आपसका सहकारीका भावना, विचारहरु आदान प्रदान सुरु भयो ।

सहकारीका संस्थापक अध्यक्ष बखानसिंह गुरुङ्ग जो यस क्षेत्रको बासिन्दा नभएर अन्यत्रबाट बसाईसरी आउनु भएको रहेछ । संस्थाका कोषाध्यक्षले हामीलाई सबैकुरा सेयर गर्नुभयो । बखान सिंहलाई बाल्यकाल देखिनै बुझ्ने व्यक्ति हुनु हुँदो रहेछ अहिलेका कोषाध्यक्ष । हाल यस ठाँउलाई सारदा नगर भनिन्छ तर त्यस बेला बखान नगर थियो । पछि महेन्द्र राजाले बखानलाई हटाएर सारदा नगर बनाएका रहेछन् । त्यसबेला महेन्द्रलाई पनि टक्कर लिने व्यक्ति थिए । बखानसिंह यी कुरा सुनाउँदा हामीलाई गर्व महसुस भएको थियो । ६० जना स्थानीय बासिन्दालाई सहभागिता गराएर प्रत्येक व्यक्तिबाट शेयर वापत रु १० का दरले जम्मा गरी ६ सय पुँजी कायम गरि स्थापना गरिएको संस्था बखान सहकारी २०१३ साल चैत्र २० गते दर्ता भएको थियो । सोही दिनलाई हाल सहकारी दिवस भनेर मनाउने प्रचलन रहेको छ भनेर उहाँले सुनाउनु भयो ।

हामी सहकारीकर्मीहरु सहकारी संस्था सञ्चालन गरी रहँदा सञ्चालक, सदस्यहरुले बखान सहकारीको इतिहास बुझ्न जरुरी छ । दैवी विपत्तिले घरबार विहिनलाई सरकारले चितवनमा बसोबासको व्यवस्था मिलाउने उदेश्य र तिनैलाई व्यवसायिक र कृषिमा लाग्नको लागि थप पुँजी निर्माणको लागि सहकारीको अवधारण गरिएको थियो । त्यस्ता व्यक्ति जसले सुरुवात गरेका अवधारणाालाई राज्यले समेत अवलम्वन गरी देशको आर्थिक मेरुदण्ड भनि राज्यले सम्वोधन गरि सकेको अवस्था छ । देशको कुल ग्राहस्थमा समेत योगदान दिने क्षेत्र सहकारी भनेर स्थापित भएको छ । आज चैत्र २० गते ६३ औं राष्ट्रिय सहकारी दिवस मनाई रहँदा महान् व्यक्ति स्वर्गिय बखान सिंह गुरुङ्गलाई हामीले मन मस्तिस्कबाट सम्झनु पर्दछ । एउटा मानिसको सोच र योजनाले गर्दा आज देशमा ३६ हजार भन्दा बढी सहकारी संस्थाहरु दर्ता भई सकेको अवस्था छ । रोजगारको क्षेत्रमा होस् या वित्तीय क्षेत्रमा । सहकारीले देशमा ठुलै फड्को मारेको छ । यसको श्रेय स्वर्गिय बखान सिंह गुरुङ्गलाई दिनु पर्दछ । सहकारीको क्षेत्र पढेर भन्दा परेर जानिने क्षेत्र भएको हुँदा जे जति विकास भएको छ गर्दै सिक्दै भएको छ ।

यस वर्षको नारा ‘मर्यादित श्रम र पर्यटन प्रवर्धनका लागि सहकारी’ तय भएको छ । नारालाई सार्थक बनाउनको लागि पनि सहकारी सक्षम बन्नु पर्दछ । आज हरेक क्षेत्रमा श्रम शोषण भएका घटना र समाचारहरु हामी सुन्ने गर्दछौं । त्यसैले पनि सरकारले न्युनतम पारिश्रमिक घोषणा गर्नु पर्दछ । राज्य र आम मानिसले विश्वास गरेको क्षेत्र सहकारी भएको छ । सहकारी नै रोजगारको क्षेत्र पनि हो । यस वर्षको नाराले पनि इंकित गरेको छ मर्यादीत श्रम भनेर । श्रमलाई मर्यादित बनाउने कुरामा पनि हामी सहकारीकर्मी लाग्नु पर्दछ । जसरी सहकारी संस्थाहरु मर्यादित भएर वित्तीय कारोबार गरेका छन् त्यसरी नै श्रमको श्रृजना गदै मर्यादित श्रमलाई पालना गरि सबैभन्दा भर्यादित श्रमको क्षेत्र पनि सहकारीलाई स्थापित गर्नु पर्दछ । त्यसैगरी हाम्रो देश जो प्राकृतिक रुपमै सुन्दर छ । प्रकृतिले धेरै कुरा उपहार दिएको छ । तिनको संरक्षण गर्दै देशमा र विदेशमा समेत पर्यटनलाई प्रवर्धन गर्नु पर्दछ । उत्तरमा चिन जो विश्वमा धेरै जनसंख्या भएको देश भनेर चिनिन्छ । भारत जसको पनि जन्संख्या अत्यन्तै धेरै छ । दुई देशको बीचमा हाम्रो देश रहनु र प्रकृतिक रुपमै सुन्दर रहनु ले पनि यस देशको पर्यटन प्रवर्धनले नै यस देशको आर्थिक मोरुदण्ड वन्न सक्छ भन्ने कुरा अब सहकारी संस्थाले बोध गराउनु पर्दछ । पर्यटन प्रवर्धनका लागि सहकारी भन्ने यस वर्षको नारालाई सार्थक बनाउनको लागि सहकारीले आन्तरिक तथा वाह्य पर्यटकलाई प्रर्वधन गर्न सक्नु पर्दछ । यति धेरै जनसंख्या सहकारीको सदस्य बनी रहँदा, सहकारी संस्थासँग जोडिई रहँदा अब पर्यटन प्रवर्धनमा सहकारीको योगदान उच्च बन्नु पर्दछ । जसले देशको विकासमा सहयोग बन्न सकोस् ।
अन्तमा बखान सहकारीको दर्ता भएको दिनलाई नेपाल सरकारले राष्ट्रिय सहकारी दिवस मनाउने प्रचलन गर्यो यो कार्य अत्यन्तै प्रसंसा योग्य रहेको छ । साथै राष्ट्रिय सहकारी दिवस मनाई रहँदा सहकारी अवधारणका जन्मदाता स्वर्गिय बखानसिंह गुरुङ्गलाई हामी सहकारीकर्मिले कदापी भुल्नु हुँदैन ।

हरेक वर्ष सहकारी दिवस मनाई रहँदा हरेक वर्षका नाराले पनि देशको विकास र प्रर्वधन गर्न सकोस् । विपत्ती र महामारीको बेलामा सहकारीले गरेका योगदान विश्वमा होस् या स्वदेशमा होस उच्च रहेको छ । आज सहकारी दिवस भनेर बृहत मनाउनु पर्ने बेलामा देश लकडाउनमा छ । सबै मानिसलाई आफ्नो घरमा नै बस्न सरकारको अनुरोध छ । विश्व महामारीको चपेटामा छ । हाम्रो देशमा पनि महामारीको प्रकोप दिन प्रति दिन बढि रहेको छ । कोरोना कोभिड १९ बाट सबै जना बाचौं र बचाऔं । सहकारी संस्थाले पनि आफ्ना सदस्यहरुलाई सुरक्षित भई बस्न अनुरोध गर्दै आएको छ । आफ्नो आफ्नो क्षमता अनुसार सहकारी संस्थाहरुले सदस्यहरुलाई सहयोग गरौं । सहकारी दिवसको सन्दर्भमा हामीले एकले अर्काको सहयोग गरौं । खान नहुनेलाई खाना दिऔं । आफुले जे सकिन्छ त्यही सहयोग गरौं । एकका लागि सबै, सबैका लागि एक भन्ने सहकारीको भावना अनुरुप यो महामारीमा साथ सहयोग गरौं । सहकारी दिवसको महत्वलाई सार्थक पार्रांै । अन्तमा, ‘मर्यादित श्रम र पर्यटक प्रवर्धनकालाई सहकारी ’ यस वर्षको नारा पनि सार्थक बन्न सकोस् शुभकामना ।

जय सहकारी ।

(लेखक शिखर साकोस, बिर्तामोड झापाका अध्यक्ष हुनुहुन्छ)